Meme là một ý tưởng, hình ảnh hoặc câu nói được lan truyền và biến đổi liên tục khi đi qua tay nhiều người. Trên mạng Việt Nam, “meme” thường được hiểu hẹp hơn: một tấm ảnh chế có hoặc không có chữ, dùng để diễn đạt một cảm xúc hay tình huống mà viết ra thì dài dòng.
Từ “meme” đến từ đâu
Từ này không sinh ra trên internet. Năm 1976, nhà sinh học Richard Dawkins đặt ra chữ meme trong cuốn The Selfish Gene, ghép từ tiếng Hy Lạp mimeme (thứ được bắt chước) và cố ý cho nó nghe giống gene.
Ý của ông: cũng như gene truyền đặc điểm sinh học qua các thế hệ, có một thứ truyền đặc điểm văn hoá — một giai điệu, một kiểu thời trang, một câu cửa miệng. Chúng lan từ người này sang người khác bằng cách bắt chước, và trong quá trình đó chúng đột biến giống hệt gene.
Internet không tạo ra meme. Nó chỉ làm cho quá trình lan truyền và đột biến ấy nhanh hơn hàng nghìn lần — từ vài năm xuống vài giờ.
Vì sao meme lan nhanh hơn chữ viết
Ba lý do, và đều rất thực tế:
Nó nén được nhiều thứ vào một hình. Một tấm ảnh mèo cau có nói được “tao đang bực nhưng không muốn làm to chuyện” — viết ra thì mất một câu, mà đọc xong vẫn không có cái sắc thái đùa đùa ấy.
Nó là ngôn ngữ chung. Khi hai người cùng nhận ra một meme, họ ngầm xác nhận là cùng ở trong một nhóm — cùng xem một chương trình, cùng lướt một nền tảng, cùng hiểu một trò đùa. Gửi meme đúng lúc tạo cảm giác thân hơn là nhắn một câu tử tế.
Nó dễ sửa. Ai cũng thêm chữ được, đổi bối cảnh được. Mỗi lần sửa là một phiên bản mới, và phiên bản nào hợp tình huống hơn thì sống lâu hơn. Đây đúng là chọn lọc tự nhiên mà Dawkins nói.
Meme và ảnh chế có khác nhau không
Trong cách nói hằng ngày ở Việt Nam thì gần như đồng nghĩa, nhưng có một khác biệt đáng để ý:
Ảnh chế nhấn vào hành động — lấy một tấm ảnh có sẵn rồi thêm chữ, ghép mặt, sửa nội dung. Nó mô tả cách làm.
Meme nhấn vào sự lan truyền — một hình ảnh chỉ thành meme khi nhiều người dùng lại nó theo cùng một khuôn. Một tấm ảnh chế chỉ mình bạn dùng thì vẫn là ảnh chế, nhưng chưa phải meme.
Nói cách khác: mọi meme ảnh đều là ảnh chế, nhưng không phải ảnh chế nào cũng thành meme.
Các dạng meme phổ biến ở Việt Nam
Meme động vật — chiếm phần lớn. Meme mèo đông nhất vì mèo có gương mặt “đọc được”: người xem tự gán cảm xúc của mình vào đó. Kế đến là meme chó, meme ếch (Pepe), meme gấu trúc mặt người.
Meme biểu cảm — dùng để phản ứng trong nhóm chat: cười, khóc, tức giận, ngơ ngác. Đây là nhóm được lưu về máy nhiều nhất vì cần dùng ngay.
Meme bối cảnh — gắn với một tình huống đời thường: đi học, đi làm, thứ Hai, hết tiền.
Meme phong cách — không mô tả chủ thể mà mô tả kiểu đùa: bựa, troll, cà khịa, vô tri, deep.
Chọn meme thế nào cho đúng
Ảnh không chữ dùng được lâu hơn ảnh có chữ. Meme có sẵn câu thoại chỉ đúng một tình huống, và khi câu đó hết trend thì tấm ảnh cũng hết dùng. Meme chỉ có biểu cảm thì hợp với hàng chục ngữ cảnh khác nhau và không bao giờ lỗi thời.
Lấy bản lớn nhất có thể. Zalo và Messenger đều nén ảnh khi gửi. Ảnh gốc càng nhỏ thì sau khi nén chữ càng dễ vỡ — nên đừng chụp màn hình lại meme từ nhóm khác, hãy tải bản gốc.
Để ý ranh giới trong nhóm công việc. Meme về công việc thì ai cũng cười; meme ám chỉ một người cụ thể thì thành chuyện khác.
Meme có bản quyền không
Câu trả lời ngắn: tấm ảnh gốc thì có. Phần chữ bạn thêm vào là của bạn, nhưng bức ảnh nền vẫn thuộc về người chụp hoặc người vẽ.
Trên thực tế, dùng meme để trò chuyện cá nhân thì gần như không ai kiện. Nhưng nếu bạn dùng meme cho mục đích thương mại — quảng cáo, bao bì, áo in bán — thì rủi ro là thật, và đã có vụ kiện thắng ở nước ngoài. Meme về người nổi tiếng còn thêm vấn đề quyền hình ảnh cá nhân.
Xem thêm
Toàn bộ bộ sưu tập ảnh chế của chúng tôi nằm ở mục Ảnh chế – Meme, chia theo chủ thể, cảm xúc và bối cảnh. Muốn dùng meme làm ảnh đại diện thì xem Avatar; muốn đặt làm nền màn hình thì xem Hình nền.